Shkenca ka arritur të shpjegojë me saktësi të jashtëzakonshme shumë prej proceseve që dikur dukeshin të pakuptueshme. Dimë si formohen yjet, si evoluojnë galaktikat, si funksionon ADN-ja dhe si ndryshojnë speciet përmes evolucionit.
Por njohuria shkencore ka edhe kufijtë e saj.
Ka pyetje për të cilat kemi teori të fuqishme, por jo një përgjigje përfundimtare. Ka të tjera që janë pjesërisht shkencore dhe pjesërisht filozofike. Dhe ka pyetje që mund të mos jenë fare të testueshme me metodat e shkencës.
Kjo është arsyeja pse disa prej tyre janë bërë pjesë edhe e debatit rreth ekzistencës së Zotit.
Këto pyetje ndodhen në kufirin mes asaj që mund të shpjegohet përmes shkencës dhe asaj që ka mbetur objekt i filozofisë dhe teologjisë. Shkenca i trajton pyetjet përmes vëzhgimit, matjes, eksperimenteve dhe modeleve që mund të testohen, ndërsa filozofia dhe teologjia trajtojnë edhe pyetje mbi shkakun, kuptimin dhe qëllimin e ekzistencës. Pikërisht në këtë pikë nis një nga debatet më të vjetra të njerëzimit: nëse pas universit, jetës dhe vetëdijes ekziston një realitet përfundimtar që mund të quhet Zot.
Me këtë dallim në mendje, këto janë disa nga pyetjet më të mëdha që vazhdojnë të sfidojnë shkencën dhe filozofinë.
1. Pse ekziston diçka dhe jo asgjë?
Ndoshta kjo është pyetja më themelore nga të gjitha.
Pse ekziston universi, materia, energjia, hapësira dhe koha? Pse ka një realitet fare, në vend që të mos ekzistonte absolutisht asgjë?
Shkenca mund të përshkruajë me gjithnjë e më shumë saktësi historinë e universit që nga fazat e tij shumë të hershme. Por pyetja “pse ekziston diçka?” është e ndryshme nga pyetja “si evoluoi universi?”.
Kjo është kryesisht një pyetje metafizike.
Një përgjigje filozofike është se gjithçka që ekziston në mënyrë të kushtëzuar kërkon një shpjegim dhe se, në fund, duhet të ekzistojë diçka e domosdoshme që nuk varet nga diçka tjetër. Në disa versione të argumentit kozmologjik, kjo qenie e domosdoshme identifikohet me Zotin.
Por ky është argument filozofik, jo një zbulim i fizikës. Dhe vetë argumentet kozmologjike janë objekt i debatit filozofik.
2. Çfarë ndodhi në fazat më të hershme të universit?
Sot kemi një përshkrim shumë të fuqishëm të universit të hershëm.
Universi është rreth 13.8 miliardë vjeç dhe, sipas modeleve moderne, kaloi në një fazë jashtëzakonisht të nxehtë dhe të dendur, ndërsa hapësira u zgjerua. Modelet e inflacionit kozmik përshkruajnë një periudhë shumë të hershme të zgjerimit jashtëzakonisht të shpejtë dhe ndihmojnë të shpjegohen disa nga vetitë e universit që vëzhgojmë sot.
Por këtu fillojnë kufijtë e njohurive tona.
Nuk e dimë me siguri çfarë e shkaktoi inflacionin dhe nuk dimë çfarë, nëse ka diçka, e parapriu atë.
Kjo nuk do të thotë se “shkenca ka provuar se universi doli nga asgjëja”. Nuk e ka provuar këtë.
Madje, fjala “para” mund të jetë problematike nëse po flasim për një regjim ku vetë hapësira-koha nuk përshkruhet ende nga një teori e plotë fizike.
Pra, pyetja e saktë nuk është thjesht “çfarë ndodhi para Big Bengut?”, por edhe: a ka kuptim fizik koncepti “para” në kufirin më të hershëm të universit që mund të përshkruajmë?
3. Pse ekziston më shumë materie se antimaterie?
Kjo është një nga problemet e mëdha të fizikës së grimcave dhe kozmologjisë.
Sipas teorive tona për universin e hershëm, materia dhe antimateria pritej të prodhoheshin në sasi pothuajse të barabarta. Kur materia dhe antimateria takohen, ato mund të asgjësohen duke prodhuar energji.
Nëse do të kishte pasur një simetri të përsosur, nuk do të prisnim të përfundonim me universin e pasur me materie që shohim sot.
Megjithatë, universi i vëzhgueshëm është i dominuar fuqishëm nga materia. Fizikanët mendojnë se në universin e hershëm duhet të ketë ekzistuar një tepricë shumë e vogël e materies, e cila mbeti pasi pjesa më e madhe e materies dhe antimateries u asgjësua. Mekanizmi që prodhoi këtë asimetri ende nuk është kuptuar plotësisht.
Këtu kemi një problem real fizik.
Shkenca ende nuk e di cili mekanizëm fizik e prodhoi këtë asimetri.
4. Pse universi ka këto ligje dhe këto konstante fizike?
Graviteti, elektromagnetizmi, forcat bërthamore dhe parametrat themelorë të fizikës përcaktojnë mënyrën se si sillet universi.
Por lind një pyetje më e thellë:
Pse ligjet e natyrës janë pikërisht këto?
Pse ekzistojnë këto konstante dhe jo vlera të tjera?
Këtu hyn debati mbi atë që quhet “fine-tuning”, ose përshtatja e imët e parametrave fizikë.
Disa filozofë dhe teologë argumentojnë se një univers me këto karakteristika mund të jetë më i kuptueshëm nëse ekziston një projektues inteligjent. Të tjerë kërkojnë shpjegime brenda fizikës, përfshirë modele të ndryshme kozmologjike, argumente antropike ose hipoteza të multiversit.
Por duhet pasur kujdes: asnjëra prej këtyre nuk është një përgjigje përfundimtare e vendosur nga shkenca.
Dhe fakti që Toka është e përshtatshme për jetën nuk është në vetvete provë se universi është projektuar për njerëzit. “Zonë e banueshme” është një term astronomik që përshkruan një rajon rreth një ylli ku kushtet mund të lejojnë ekzistencën e ujit të lëngshëm në sipërfaqen e një planeti; banueshmëria reale varet nga shumë faktorë të tjerë.
Pra, “fine-tuning” është një çështje e hapur në kufirin mes fizikës dhe filozofisë, jo një përfundim i vendosur për Zotin.
5. Si lindi jeta nga materia jo e gjallë?
Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm.
Evolucioni shpjegon se si popullatat e organizmave ndryshojnë dhe diversifikohen pasi ekziston jeta. Origjina e jetës është një problem tjetër.
Pyetja është: si kaloi Toka e hershme nga kimia jo-biologjike drejt sistemeve që mund të riprodhoheshin, të trashëgonin informacion dhe të evoluonin?
Shkencëtarët studiojnë shumë skenarë të mundshëm të abiogjenezës, duke përfshirë mënyrën se si molekulat organike mund të formohen dhe si sistemet kimike mund të fitojnë vetinë e vetëkopjimit.
Por ende nuk kemi një histori të plotë, të konfirmuar eksperimentalisht, që rikonstrukton hap pas hapi kalimin nga materia jo e gjallë te organizmi i parë.
Kjo është një pyetje shkencore reale dhe aktive.
Vetë përkufizimi i “jetës” është më kompleks nga sa duket dhe origjina e saj mbetet një problem ndërdisiplinor, ku punojnë studiues nga biologjia, kimia, shkenca planetare dhe astrobiologjia.
6. Si lind përvoja subjektive nga truri?
Ne dimë shumë për lidhjen midis trurit dhe përvojës.
Dëmtimet e caktuara të trurit mund të ndryshojnë kujtesën, personalitetin, perceptimin dhe sjelljen. Aktiviteti nervor lidhet në mënyrë të qëndrueshme me përvoja të ndryshme mendore.
Por mbetet një pyetje shumë më e thellë:
Pse ekziston fare një përvojë subjektive?
Pse shikimi i një ngjyre nuk është thjesht përpunim informacioni në tru, por shoqërohet me një përvojë të caktuar? Pse dhimbja nuk është vetëm një sinjal nervor, por “ndihet” si dhimbje?
Filozofi David Chalmers e ka quajtur këtë “problemin e vështirë të vetëdijes”. Problemi nuk është thjesht të zbulojmë se cilat zona të trurit aktivizohen, por të shpjegojmë pse proceset fizike shoqërohen me përvojë subjektive.
Kjo nuk do të thotë se shkenca ka dështuar të studiojë vetëdijen. Përkundrazi, neuroshkenca ka bërë përparim të madh.
Por nuk kemi ende një shpjegim të pranuar përfundimtar se pse ekziston përvoja subjektive.
7. A kemi vërtet vullnet të lirë?
Ne përjetojmë vendimet tona si zgjedhje.
Por nëse sjellja dhe vendimet tona janë tërësisht të përcaktuara nga gjendjet e mëparshme të sistemit fizik, ligjet e natyrës, biologjia dhe mjedisi, çfarë kuptimi ka të thuash se “mund të kisha zgjedhur ndryshe”?
Kjo është kryesisht një pyetje filozofike.
Kompatibilistët argumentojnë se vullneti i lirë mund të ekzistojë edhe nëse universi është determinist. Inkompatibilistët mendojnë se vullneti i lirë, në një kuptim të caktuar, nuk pajtohet me determinizmin. Ekzistojnë edhe teori të ndryshme që përpiqen ta ndërtojnë lirinë mbi forma të tjera të shkakësisë ose mbi indeterminizmin.
Pra, nuk është e saktë të thuhet thjesht se “shkenca ka provuar se vullneti i lirë nuk ekziston”.
Eksperimentet mbi trurin mund të na tregojnë shumë për mënyrën se si merren vendimet, por pyetja se çfarë duhet të quajmë “vullnet të lirë” është në një masë të madhe filozofike.
8. A ekzistojnë të mirat dhe të këqijat morale në mënyrë objektive?
Ne i quajmë disa veprime të drejta dhe të tjera të gabuara.
Por çfarë do të thotë kjo?
Nëse themi se një veprim i caktuar është objektivisht i gabuar, pavarësisht se çfarë mendon një shoqëri apo individ, atëherë po bëjmë një pretendim për natyrën e realitetit moral.
Realizmi moral thotë, në terma të përgjithshëm, se disa pohime morale mund të jenë objektivisht të vërteta. Pozicione të ndryshme anti-realiste e kundërshtojnë idenë se ekzistojnë fakte morale objektive në këtë kuptim.
Këtu lind edhe një pyetje klasike fetare:
Nëse ekziston morali objektiv, a kërkon ai një themel jashtë njeriut?
Disa filozofë dhe teologë thonë po. Të tjerë argumentojnë se mund të kemi objektivitet moral pa Zot, përmes teorive filozofike të ndryshme.
Prandaj as këtu nuk kemi një përfundim shkencor që thotë “morali vjen nga Zoti” ose “morali vjen nga evolucioni”.
Evolucioni mund të na ndihmojë të shpjegojmë pse njerëzit kanë prirje morale, por kjo nuk zgjidh automatikisht pyetjen nëse një normë morale është objektivisht e vërtetë.
9. A ka ekzistenca një qëllim objektiv?
Edhe nëse një ditë do të dinim gjithçka rreth mënyrës se si funksionon universi, mund të mbetej një pyetje tjetër:
A ekziston një qëllim përfundimtar për të?
Këtu duhet dalluar “si” nga “përse”.
Shkenca mund të hetojë se si u formuan galaktikat, si evoluoi jeta dhe si ndryshon universi. Por pyetja “për çfarë qëllimi ekziston universi?” nuk është një pyetje që mund të zgjidhet thjesht duke matur një grimcë apo duke kryer një eksperiment.
Një person fetar mund të besojë se ekziston një qëllim i dhënë nga Zoti.
Një person tjetër mund të mendojë se kuptimi krijohet nga njerëzit përmes marrëdhënieve, dashurisë, dijes, krijimtarisë dhe veprimeve.
Një tjetër mund të mendojë se universi nuk ka asnjë qëllim objektiv.
Këto janë pozicione filozofike dhe ekzistenciale, jo rezultate që mund të nxirren drejtpërdrejt nga teleskopët apo laboratorët.
10. Nëse ekziston një themel përfundimtar i realitetit, a është ai Zoti?
Kjo është pika ku shumë prej pyetjeve të mësipërme takohen me teologjinë.
Argumentet kozmologjike, në forma të ndryshme, nisen nga ide si varësia, kontingjenca, ekzistenca e universit ose nevoja për një shpjegim përfundimtar dhe arrijnë te ideja e një shkaku, themeli ose qenieje të domosdoshme.
Por këtu ndodh një gabim logjik që shpesh bëhet në debatet rreth Zotit:
Edhe nëse do të pranonim se universi ka një themel përfundimtar, nuk do të rridhte automatikisht se ky themel është Zoti i një feje të caktuar.
Do të duhej të argumentoheshin hapa të tjerë.
A është ky themel një person apo një realitet jopersonal? A ka inteligjencë? A ka vullnet? A është i mirë? A ndërvepron me universin? A ka zbuluar veten te njerëzit?
Këto janë pyetje të tjera.
Prandaj argumenti “universi ekziston → duhet të ketë një shkak → ky shkak është Zoti → rrjedhimisht një fe e caktuar është e vërtetë” nuk është një zinxhir i vetëm që mund të merret si i provuar.
Çdo hap kërkon argumentin e vet.
Shkenca, filozofia apo Zoti?
Ndoshta gabimi më i madh është të mendojmë se këto tri fusha duhet patjetër të japin të njëjtin lloj përgjigjeje.
Shkenca është veçanërisht e fuqishme kur kemi të bëjmë me pyetje që mund të testohen përmes vëzhgimeve, matjeve dhe eksperimenteve.
Filozofia merret me pyetje mbi arsyetimin, dijen, ekzistencën, moralin, mendjen dhe kuptimin. Ajo mund të analizojë nëse një argument është i vlefshëm, çfarë premisash përdor dhe nëse përfundimi ndjek realisht nga ato premisa.
Teologjia merret me pyetje rreth Zotit dhe realitetit përfundimtar duke përdorur, në tradita të ndryshme, argumente filozofike, tekste fetare, traditë dhe besim.
Kjo nuk do të thotë se çdo pretendim i këtyre fushave është njësoj i besueshëm. Do të thotë vetëm se jo çdo pyetje është e të njëjtit lloj.
Fakti që një pyetje mbetet pa përgjigje shkencore nuk e përcakton vetvetiu përgjigjen e saj. Për disa, kjo hap derën ndaj shpjegimeve filozofike ose teologjike; për të tjerë, është thjesht një kufi i përkohshëm i njohurive njerëzore.
Disa prej këtyre mistereve mund të zgjidhen nga fizika, biologjia ose neuroshkenca në të ardhmen.
Disa mund të kërkojnë teori që sot nuk i kemi.
Ndërsa disa të tjera mund të jenë pyetje që, në thelb, shkojnë përtej asaj që mund të testohet me metodën shkencore.
Në fund, këto pyetje na çojnë te një prej debateve më të mëdha që njerëzimi ka bërë ndër shekuj:
A mund të shpjegohet gjithçka vetëm përmes ligjeve të natyrës, apo ekziston një realitet më i thellë pas universit, jetës dhe vetëdijes?
Shkenca vazhdon të kërkojë përgjigje për atë që mund të vëzhgohet dhe testohet. Filozofia përpiqet të shkojë më tej, duke pyetur për shkakun, ekzistencën dhe kuptimin. Ndërsa teologjia ngre pyetjen nëse pas gjithë këtij realiteti qëndron një Krijues.
Ndoshta disa prej këtyre pyetjeve do të marrin përgjigje nga shkenca në të ardhmen. Ndoshta disa do të mbeten përgjithmonë ndër misteret më të mëdha të ekzistencës.
Por një gjë është e sigurt: sa më shumë që zbulojmë për universin, aq më të mëdha bëhen pyetjet që ai na lë përpara.
Dhe ndoshta pyetja më e madhe nga të gjitha është:
Pse ekziston gjithçka që ekziston?
