Shqipëria ka miratuar ligje, strategji dhe skema mbështetëse për personat me çrregullim të spektrit të autizmit, ndërsa në të gjithë vendin funksionojnë dhjetëra qendra shërbimi.
Megjithatë, sipas një raporti monitorimi të publikuar, sistemi vazhdon të mos garantojë mbështetje të vazhdueshme gjatë gjithë jetës së këtyre personave. Autorët e raportit theksojnë se institucionet matin kryesisht procedurat dhe numrin e përfituesve, por jo ndikimin real që politikat publike kanë në jetën e tyre.
Raporti evidenton se modeli aktual i mbështetjes mbetet i përqendruar te pagesa e aftësisë së kufizuar, ndërsa shërbimet thelbësore, si terapia, rehabilitimi, kujdesi komunitar, aftësimi profesional dhe punësimi, vijojnë të jenë të kufizuara. Të dhënat tregojnë se nga 2,315 persona me autizëm që përfitojnë pagesën e aftësisë së kufizuar, vetëm 869 marrin edhe shërbime aktive. Kjo do të thotë se rreth 1,446 persona mbeten pa mbështetje të drejtpërdrejtë terapeutike dhe rehabilituese.
Sipas raportit, problemi nuk qëndron te mungesa e bazës ligjore, por te zbatimi i saj në praktikë. Edhe pse Shqipëria raporton 84 qendra shërbimi për personat me aftësi të kufizuara, nuk ka të dhëna të plota mbi kapacitetin real të tyre, cilësinë e shërbimeve, numrin e personave me autizëm që trajtohen apo rezultatet që këto qendra arrijnë. Për autorët, numri i qendrave nuk është tregues i mjaftueshëm për të vlerësuar efektivitetin e sistemit.
Një nga boshllëqet më të mëdha shfaqet pas moshës 18 vjeç. Raporti konstaton se shumica e shërbimeve janë të fokusuara te fëmijët dhe adoleshentët, ndërsa për të rriturit mbështetja bie ndjeshëm. Mungojnë programe të mirëstrukturuara që ndihmojnë kalimin nga arsimi drejt punësimit, jetesës së pavarur dhe integrimit në komunitet. Si pasojë, barra e kujdesit vazhdon të mbetet pothuajse tërësisht mbi familjet.
Raporti ngre shqetësime edhe për nivelin e mbështetjes financiare. Pagesa bazë e aftësisë së kufizuar është rreth 158 euro në muaj, ndërkohë që një seancë private terapie kushton mesatarisht 20–25 euro. Në praktikë, kjo shumë mbulon vetëm 6–7 seanca terapi në muaj, ndërsa shumë fëmijë kanë nevojë për disa seanca çdo javë. Prindërit e intervistuar në kuadër të monitorimit deklarojnë se kostot mujore të trajtimit mund të arrijnë deri në 1,000–1,200 euro, duke e bërë terapinë të papërballueshme për një numër të madh familjesh.
Një tjetër gjetje e raportit është ulja e numrit të përfituesve të pagesës së aftësisë së kufizuar. Në vitin 2025, numri i tyre ra nga 2,422 në 2,315 persona, ose 107 përfitues më pak, pa një shpjegim zyrtar nga institucionet për arsyet e kësaj rënieje.
Në përfundim, raporti arrin në vlerësimin se Shqipëria ka krijuar mekanizmat ligjorë për njohjen e autizmit, por ende nuk ka ndërtuar një sistem funksional dhe të integruar mbështetjeje. Sipas autorëve, zinxhiri i shërbimeve mbetet i paplotë, duke lënë boshllëqe nga diagnoza e hershme dhe terapia, te arsimi, punësimi, jetesa e pavarur dhe përfshirja sociale.
